Tôi không phải đơn vị cung cấp dịch vụ dịch giấy tờ. Nhưng gần như ngày nào, tôi cũng phải đọc hàng loạt các văn bản quy định viết bằng hai thứ tiếng. Và không ít lần, tôi thấy một điều khoản “bị hỏng” đi chỉ vì một chữ đặt sai chỗ hay một từ dùng sai. Và đó là lý do để Chuyên mục này ra đời là như vậy.
Người xưa gọi nghề dịch thuật bằng bốn cái tên
Trong thiên Vương chế của sách Lễ Ký có một đoạn mà tôi rất thích. Nguyên văn như sau:
“五方之民，言语不通，嗜欲不同。达其志，通其欲，东方曰寄，南方曰象，西方曰狄鞮，北方曰译。”
Dân ở năm phương tiếng nói không thông nhau, ưa ghét cũng chẳng giống nhau. Làm cho ý chí của họ được truyền đến nơi, làm cho mong muốn của họ được thấu hiểu: phương Đông gọi là 寄, phương Nam gọi là 象, phương Tây gọi là 狄鞮, phương Bắc gọi là 译. (Bản tạm dịch của người viết.)
Bốn phương, bốn tên gọi. Về sau, chỉ chữ 译 của phương Bắc còn sống sót và trở thành tên chung cho cả nghề. Nhưng điều đáng nhớ không nằm ở chỗ tên nào thắng. Nó nằm ở sáu chữ đứng trước: đạt kỳ chí, thông kỳ dục.
Người xưa không định nghĩa dịch thuật là chuyển chữ từ tiếng này sang tiếng kia. Họ định nghĩa nó bằng kết quả phải đạt được rằng: ý chí phải đến được nơi cần đến, mong muốn phải được bên kia hiểu đúng. Chữ chỉ là phương tiện.
Một bản hợp đồng cũng làm đúng công việc ấy. Nó ghi lại ý chí của hai bên và buộc bên kia hiểu đúng những gì mình cam kết. Bản dịch nào làm hỏng khâu này thì đã hỏng ở chỗ căn bản nhất — dù từng chữ trong đó có thể tra từ điển đều đúng.
Một chữ, hai cách hiểu
Xin lấy một ví dụ nhẹ nhất mà tôi thường gặp nhiều lần. Trong hợp đồng tiếng Trung có câu đại ý: bên B 应当 thông báo cho bên A trong vòng ba ngày kể từ khi phát sinh sự kiện.
Chữ 应当 dịch sang tiếng Việt là “phải”, “cần phải”, hoặc trong văn phong nhẹ hơn là “nên”. Ba cách dịch ấy đều có trong từ điển. Nhưng trong văn bản pháp luật và hợp đồng, 应当 mang nghĩa bắt buộc, còn 可以 mới là được phép. Dịch 应当 thành “nên thông báo” là biến một nghĩa vụ thành một lời khuyên. Khi tranh chấp xảy ra và bên B không thông báo, việc bên A có quyền gì sẽ phụ thuộc vào chỗ bản dịch ấy nói “phải” hay “nên”.
Người dịch không sai chính tả, không sai ngữ pháp, không bỏ sót chữ nào. Nhưng điều khoản dường như đã hoàn toàn thay đổi nghĩa.
Đây không hẳn là lỗi của nghề dịch. Đây là chỗ hai nghề cùng nhìn vào một trang giấy, mà mỗi bên mang theo một câu hỏi khác nhau.
Hai câu hỏi trước cùng một trang giấy
Khi đọc một điều khoản, người dịch thường tự hỏi: từ này nên chuyển sang tiếng Việt như thế nào, câu này diễn đạt ra sao để tự nhiên, thuật ngữ này có cách diễn đạt tương đương hay không.
Còn luật sư lại đặt ra những câu hỏi khác: điều khoản này ràng buộc ai, phạm vi ràng buộc đến đâu, nếu bên còn lại không thực hiện thì tôi có những quyền gì, những quyền ấy được yêu cầu ở đâu và phải thực hiện trong thời hạn bao lâu.
Hai cách đặt câu hỏi đều đúng, đều cần thiết, nhưng không thể thay thế cho nhau. Một bản dịch có thể trả lời trọn vẹn câu hỏi thứ nhất, nhưng vẫn hoàn toàn sai khi đối diện với câu hỏi thứ hai. Ngược lại, một luật sư dù am hiểu pháp luật đến đâu, nếu không thể đọc bản gốc, thì những gì họ phân tích vẫn chỉ là cái bóng của tài liệu, chứ chưa phải chính tài liệu ấy.
Tôi viết chuyên mục này vì công việc của mình nằm đúng ở nơi hai cách tư duy đó gặp nhau. Mỗi ngày, tôi đọc hợp đồng bằng cả tiếng Việt và tiếng Trung. Sau nhiều năm làm nghề, tôi nhận ra rằng phần lớn những rắc rối không bắt nguồn từ việc người ta không biết ngoại ngữ, cũng không hẳn vì người ta không hiểu pháp luật. Chúng nảy sinh từ khoảng trống ở giữa hai lĩnh vực ấy — nơi người biết tiếng không được cảnh báo về những hệ quả pháp lý, còn người hiểu luật lại không thể trực tiếp đọc bản gốc để đưa ra lời cảnh báo cần thiết.
Nói thẳng thắn thế này: tôi không làm dịch vụ dịch thuật thuần tuý
Điều này cần nói rõ ngay từ bài đầu tiên, để không độc giả nào mất thời gian.
Tôi không nhận dịch giấy tờ lấy ngay, không có bảng giá theo trang, không cạnh tranh với các công ty dịch thuật.
Chuyên mục này cũng không phải một trang quảng cáo dịch vụ được viết dài ra. Nó chỉ là chỗ tôi ghi lại những gì mình gặp ở ranh giới giữa hai nghề — và chính ranh giới ấy mang cho tôi nhiều trải nghiệm, kinh nghiệm và kiến thức. Tôi là một người say mê văn hóa và con người Trung Hoa, nhưng cũng rất yêu Luật. Vậy nên điều tôi làm ở đây là ghi lại những tâm huyết, những chắt lọc từ mỗi lần va chạm, để từ đó tạo nên những bài học có ích cho những ai hào hứng và đam mê.
Vậy ở đây sẽ có gì?
Phần lớn sẽ xoay quanh hai nhóm bài viết.
Loại thứ nhất, và cũng là loại chiếm nhiều nhất, bàn về những thuật ngữ pháp lý mà tiếng Trung và tiếng Việt không khớp nhau. Chẳng hạn vì sao 违约金 không có một từ tiếng Việt tương đương chính xác; vì sao 定金 và 订金 đọc gần như nhau nhưng hậu quả pháp lý khác hẳn; hay vì sao 法定代表人 không hoàn toàn là “người đại diện theo pháp luật” như ta vẫn nghĩ. Những bài này bao giờ cũng bắt đầu bằng chữ Hán và kết thúc bằng một điều luật.
Nhóm thứ hai nói về trách nhiệm đối với chính bản dịch: ai sẽ chịu trách nhiệm nếu bản dịch sai; bản dịch nộp cho Tòa án khác gì với bản dịch nộp cho cơ quan hành chính; và những thay đổi gần đây của pháp luật về chứng thực mà đến nay vẫn còn không ít người chưa biết.
Ngoài ra, còn một nhóm mà tôi có thể sẽ điểm tô thêm một số kiến thức, đó là nhóm bàn về văn hóa pháp lý — cách người Trung Hoa, từ xưa đến nay, nhìn nhận pháp luật, hiểu về chữ 法, về việc kiện tụng, cũng như mối quan hệ giữa tình và lý. Tuy nhiên, với nhóm nay, tôi sẽ để trọng tâm nội dung bài viết trong chuyên mục Văn hoá kinh doanh Việt Trung. Với nội dung nhóm này sẽ lý giải được rất nhiều điều mà chính các điều luật không thể giải thích hết. Chẳng hạn, vì sao một đối tác đã ký hợp đồng rồi nhưng vẫn tiếp tục đề nghị sửa điều khoản.
Viết cho ai?
Tôi viết cho những người mỗi ngày đều phải làm việc với tài liệu tiếng Trung nhưng không phải lúc nào cũng có một luật sư ngồi bên cạnh: các biên dịch viên, phiên dịch viên, trợ lý giám đốc, nhân sự phụ trách hồ sơ lao động nước ngoài, và cả những sinh viên ngành tiếng Trung đang tự hỏi vốn ngôn ngữ của mình có thể đưa mình đi được đến đâu.
Tôi cũng viết cho những người làm pháp chế trong các doanh nghiệp có đối tác Trung Quốc — những người nhiều khi phải đặt bút ký vào một bản hợp đồng mà họ chỉ thực sự đọc hiểu được một nửa.
Còn nếu bạn đang cần tìm một nơi dịch công chứng giấy tờ trong ngày, tôi thành thật khuyên bạn nên tìm đến một công ty dịch thuật. Chuyên mục này sẽ không giúp được bạn ở việc đó.
Có người sẽ hỏi
Luật sư thì liên quan gì đến chữ nghĩa? Đây là câu hỏi hoàn toàn hợp lý, và tôi xin trả lời bằng chính điều luật. Điều 30 Luật Luật sư số 65/2006/QH11 ngày 29 tháng 6 năm 2006, được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 20/2012/QH13, quy định:
“Dịch vụ pháp lý khác của luật sư bao gồm giúp đỡ khách hàng thực hiện công việc liên quan đến thủ tục hành chính; giúp đỡ về pháp luật trong trường hợp giải quyết khiếu nại; dịch thuật, xác nhận giấy tờ, các giao dịch và giúp đỡ khách hàng thực hiện công việc khác theo quy định của pháp luật.”
Điều đó có nghĩa rằng câu chuyện về ngôn từ chưa bao giờ nằm ngoài nghề luật.
Nhà làm luật đã xếp dịch thuật vào ngay trong phạm vi hành nghề của luật sư, đặt cạnh việc xác nhận giấy tờ và giao dịch. Điều đó có lý của nó: một giao dịch được xác lập bằng ngôn từ, và người có trách nhiệm với hiệu lực của giao dịch thì không thể vô can với ngôn từ tạo nên nó.
Tôi dẫn điều luật này không phải để mở thêm một dịch vụ mới.
Tôi dẫn nó chỉ để nói rằng, khi một luật sư ngồi xuống bàn luận về chữ nghĩa, đó không phải là lúc người ấy bước sang sân của một nghề khác.
Trở lại sáu chữ ban đầu
Người xưa đã dùng sáu chữ ấy để đặt ra tiêu chuẩn cho nghề dịch từ hơn hai nghìn năm trước. Theo tôi, cho đến hôm nay, vẫn chưa có tiêu chuẩn nào được nói hay hơn thế.
Một bản hợp đồng, dù đã dịch xong, nhưng nếu ý chí của các bên vẫn không thể truyền đạt được cho nhau, hoặc truyền đạt nhưng bị méo đi, thì bản dịch ấy vẫn chưa hoàn thành nhiệm vụ của mình — cho dù từng từ trong đó đều có thể tra từ điển và đều đúng.
Mà trong hợp đồng thương mại, cái giá phải trả cho sự “méo đi” ấy thường được đo bằng tiền.
Ở những bài viết tiếp theo, tôi sẽ lần lượt đi vào từng trường hợp cụ thể.
Bài đầu tiên sẽ nói về chữ 违约金 — một thuật ngữ mà theo tôi, đã khiến không ít hợp đồng Việt – Trung phải trả giá đắt, chỉ bởi tiếng Việt không có một từ nào thật sự tương đương với nó.
Nguồn tham khảo
Văn bản pháp luật Việt Nam
Điển tịch
– 《礼记·王制》— Lễ Ký, thiên Vương chế. Toàn văn trên thư viện điển tịch trực tuyến
– 《礼记·王制》— bản Wikisource
Cần tư vấn pháp lý cho giao dịch với đối tác Trung Quốc?
Đội ngũ Luật sư Tiếng Trung – Công ty Luật Phong Gia tư vấn trực tiếp bằng tiếng Trung, đồng hành cùng doanh nghiệp từ đàm phán, soạn thảo hợp đồng đến giải quyết tranh chấp.
📞 0912.085.076
🌐 luatsutiengtrung.vn
Nội dung bài viết này chỉ mang tính chất tham khảo và không thay thế cho các ý kiến chuyên môn. Do một số tư liệu chưa được đối chiếu trực tiếp từ nguồn nguyên tác, thông tin có thể tồn tại những sai sót ngoài ý muốn. Kính mong Quý độc giả tự kiểm chứng và hết sức thận trọng trước khi áp dụng vào thực tế. Tác giả không chịu trách nhiệm về bất kỳ hệ quả nào phát sinh từ việc sử dụng các thông tin trên.
