法 là một trong những chữ người học tiếng Trung gặp sớm nhất. Ba chấm nước bên trái, chữ 去 bên phải, viết nhanh chỉ mất vài giây. Nhưng đó là chữ đã bị rút gọn, và phần bị bỏ đi mới là phần thú vị nhất.
Chữ 法 vốn không viết như vậy
Dạng cổ của chữ này là 灋, xuất hiện trong kim văn thời Tây Chu. Nhìn thì rối, nhưng tách ra chỉ có ba phần: bộ thủy bên trái, chữ 廌 ở giữa, và chữ 去 bên dưới.
Hứa Thận trong 《说文解字》— Thuyết văn giải tự, bộ tự điển hoàn thành vào đời Đông Hán — đã giải thích chữ này bằng một câu ngắn mà đến nay vẫn được dẫn lại nhiều nhất. Nguyên văn:
灋，刑也。平之如水，从水；廌，所以触不直者去之，从去。
Pháp là hình. Bằng phẳng như nước, nên có bộ thủy; 廌 là con thú húc kẻ không ngay thẳng mà đuổi đi, nên có chữ 去. (Bản dịch của người viết.)
Ba phần, ba ý. Và cả ba đều nói về một điều: thế nào là xử cho đúng.
Nước: công bằng nghĩa là ngang bằng
Bộ thủy ở đây không phải để chỉ chất lỏng. Nó lấy một đặc tính của nước làm hình ảnh: mặt nước bao giờ cũng tự tìm về thế nằm ngang, không nghiêng về bên nào.
Bốn chữ 平之如水 — làm cho bằng như nước — là cách người xưa hình dung sự công bằng. Không phải công bằng theo nghĩa ai cũng được như nhau, mà công bằng theo nghĩa không thiên lệch: đặt cái cân ở đâu thì mặt nước vẫn phẳng ở đó.
Chi tiết này còn đọng lại trong tiếng Việt ta dùng hằng ngày mà ít ai để ý. Ta nói “công bằng”, “bình đẳng”, “cân bằng” — chữ nào cũng có một chữ bằng ở trong.
廌: con thú biết phân biệt phải trái
Đây là phần bị bỏ đi khi chữ được giản lược, và cũng là phần đáng tiếc nhất.
廌 đọc là zhì, tên đầy đủ là 獬豸, một con thú trong truyền thuyết. Sách xưa mô tả nó giống dê hoặc giống kỳ lân, trên đầu có một sừng. Điều đặc biệt của nó không nằm ở hình dáng mà ở khả năng: nó phân biệt được người ngay với kẻ gian. Khi hai bên tranh chấp, nó húc vào kẻ nói dối.
Người xưa tin rằng thời Nghiêu Thuấn, quan xử án dùng con vật này để phán quyết những vụ khó. Bài giới thiệu trên cổng phổ biến pháp luật của Bộ Giáo dục Trung Quốc chép về khả năng của nó và về đường đi của hình tượng ấy vào triều phục quan lại:
可以分辨是非曲直，帮助皋陶断狱“有罪则触 无罪则不触”
至清代，御史和按察使等监察司法官员一律戴獬豸冠，穿绣有“獬豸”图案的补服
直到今天，在我国一些法院门口布置的代表法律的护门神兽也是獬豸
Nghĩa là: nó phân biệt được phải trái cong ngay, giúp Cao Dao xử án theo lối có tội thì húc, không tội thì không húc. Đến đời Thanh, quan ngự sử và quan án sát cùng các quan giám sát tư pháp đều đội mũ 獬豸冠, mặc bổ phục thêu hình 獬豸. Cho tới ngày nay, thần thú giữ cửa đặt trước một số tòa án ở Trung Quốc vẫn là con 獬豸.
Điều tôi thấy thú vị nhất là khi đặt hình ảnh này cạnh biểu tượng công lý của phương Tây. Nữ thần Justitia bịt mắt, tay cầm cân và kiếm — bà không nhìn, để không bị hình thức bên ngoài làm ảnh hưởng, chỉ cân đo bằng chứng cứ. Con 獬豸 thì ngược lại: nó nhìn, và nhìn thấu.
Hai nền văn hóa hình dung công lý theo hai cách gần như trái ngược. Một bên tin vào thủ tục và sự vô tư có được nhờ không nhìn. Một bên tin vào khả năng nhận biết đúng sai một cách trực tiếp. Cái khác nhau ấy, theo tôi, vẫn còn để lại dấu vết trong cách hai hệ thống pháp luật vận hành đến tận hôm nay.
去: biết đúng sai thôi chưa đủ
Phần thứ ba là chữ 去, nghĩa là bỏ đi, đuổi đi. Trong câu của Hứa Thận, con 廌 húc kẻ không ngay thẳng rồi 去之 — đuổi kẻ ấy đi.
Nghĩa là chữ 灋 không dừng ở chỗ phân biệt đúng sai. Nó đòi thêm một bước nữa: cái sai phải bị loại ra. Nhận biết mà không xử lý thì chưa thành pháp.
Gộp cả ba phần lại, ta có một định nghĩa khá trọn vẹn về pháp luật, gói trong một chữ: một cái chuẩn không thiên lệch, một năng lực phân biệt phải trái, và một hành động loại bỏ cái sai.
Vì sao con thú biến mất
Khi chữ viết chuyển sang tiểu triện rồi lệ thư, 廌 bị lược bỏ, chỉ còn lại nước và 去. Đó là quy luật chung của chữ Hán: nét càng ngày càng giản đi cho tiện viết.
Nhưng mất một bộ phận thì cũng mất theo một tầng nghĩa. Chữ 法 ngày nay chỉ còn nói về sự công bằng và việc loại bỏ; phần nói về năng lực phân biệt phải trái đã lặn xuống, chỉ những ai lần về dạng cổ mới thấy.
Chữ 律 đến từ một nơi bất ngờ
Nếu 法 nói về công bằng thì 律 nói về chuẩn mực, và gốc gác của nó không nằm ở tòa án mà ở âm nhạc.
Chữ 律 gồm bộ 彳 bên trái, vốn chỉ bước đi, và chữ 聿 bên phải, vốn là hình cây bút cầm trong tay. Thuyết văn giải tự giải chữ này là 均布也, nghĩa là phân bố đều. Còn theo cách hiểu phổ biến trong văn tự học, nghĩa sớm của 律 gắn với 律吕 — hệ thống mười hai ống dùng để định cao độ chuẩn cho âm nhạc thời cổ. Mỗi ống cho một âm cố định, và người ta lấy đó làm mốc để chỉnh mọi nhạc cụ khác.
Từ một cái mốc để chỉnh âm, chữ 律 mở rộng thành cái mốc để chỉnh hành vi. Cả hai đều là chuẩn: một cái chuẩn cho tai nghe, một cái chuẩn cho việc làm. Đến nay tiếng Trung vẫn dùng 律 trong cả hai nghĩa — 音律 là âm luật, còn 法律 là pháp luật.
Tôi thích cách hình dung này. Luật, xét cho cùng, cũng là việc lấy một cái mốc chung để mọi người khỏi lệch nhau.
Thương Ưởng đổi 法 thành 律
Có một sự kiện thường được nhắc trong lịch sử pháp chế Trung Hoa, mà theo các nghiên cứu là xảy ra vào khoảng giữa thế kỷ thứ tư trước Công nguyên. Thương Ưởng mang bộ Pháp kinh của Lý Khôi từ nước Ngụy sang nước Tần, và khi ban hành thì đổi chữ 法 thành chữ 律.
Việc đổi một chữ nghe có vẻ nhỏ, nhưng nó đánh dấu một chuyển biến trong tư tưởng. 法 nghiêng về ý công bằng, còn 律 nhấn vào tính thống nhất và bắt buộc chung: đã là mốc thì áp cho tất cả, không trừ ai, không co giãn theo từng người. Đó chính là thứ mà một nhà nước tập quyền cần.
Từ đó về sau, hầu hết các bộ luật lớn của Trung Hoa đều mang chữ 律 chứ không mang chữ 法: 秦律, 汉律, rồi 唐律疏议, 大明律, 大清律例. Còn chữ 法 lui về vị trí một khái niệm chung, trừu tượng hơn.
Hai chữ ghép lại, và đường sang tiếng Việt
Thời cổ xưa, 法 và 律 dùng tách rời với sắc thái khác nhau. Từ song âm 法律 như ta quen dùng hôm nay là sản phẩm của thời cận đại, khi tiếng Trung tiếp nhận nhiều khái niệm mới và chuộng lối ghép hai chữ.
Tiếng Việt mượn nguyên khối từ này thành “pháp luật”. Điều thú vị là ta dùng được cả hai chiều — “pháp luật” và “luật pháp” đều xuôi tai, hầu như không ai thấy khác biệt. Trong khi ở tiếng Trung thì chỉ có 法律, không ai nói ngược lại.
Ta cũng giữ cả hai chữ ở dạng đơn: “luật” đứng riêng rất tự nhiên trong Luật Doanh nghiệp, Luật Thương mại; còn “pháp” thì chỉ sống trong các từ ghép như pháp lý, pháp chế, tư pháp, hợp pháp. Sự phân công ấy khá giống với tiếng Trung, nơi 律 dùng cho văn bản cụ thể còn 法 dùng cho khái niệm chung.
Còn một chữ thứ ba
Nếu để ý tên gọi bộ luật lớn nhất của Trung Quốc hiện hành, ta sẽ thấy nó không dùng 法 cũng không dùng 律, mà dùng chữ 典.
民法典 — Bộ luật Dân sự nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, thông qua ngày 28 tháng 5 năm 2020 và có hiệu lực từ ngày 01 tháng 01 năm 2021. Đây là văn bản duy nhất trong hệ thống pháp luật Trung Quốc hiện hành mang chữ 典.
典 nghĩa là điển, là sách quan trọng được coi là mẫu mực, cùng gốc với 经典 (kinh điển) và 词典 (từ điển). Dùng chữ này là muốn nói: đây không phải một đạo luật nữa trong nhiều đạo luật, mà là một pho tổng hợp, sắp xếp lại toàn bộ một lĩnh vực.
Vậy là ba chữ, ba thời kỳ, ba cách hình dung. 法 của thời còn tin vào con thú biết phân biệt phải trái. 律 của thời nhà nước tập quyền cần một cái mốc chung áp cho tất cả. Và 典 của thời hiện đại, khi người ta muốn gom mọi thứ tản mát về một mối.
Điều còn lại
Tôi không nghĩ việc biết chữ 法 từng có một con thú trong đó sẽ giúp ai dịch nhanh hơn hay tra cứu điều luật chính xác hơn. Nó không phải kiến thức dùng ngay được.
Nhưng khi làm việc lâu với tài liệu pháp lý hai thứ tiếng, tôi nhận ra rằng hiểu một khái niệm đến tận gốc chữ của nó thì cách mình xử lý bản dịch cũng khác. Ta bớt vội tìm một từ tương đương, và chịu khó hỏi thêm một câu: chữ này bên kia thực sự đang nói về điều gì.
Đó cũng là tinh thần của cả chuyên mục này. Bài sau tôi sẽ trở lại với một cặp chữ rất cụ thể trong hợp đồng, nơi việc hiểu sai gốc chữ có thể phải trả giá bằng tiền như thế nào.
Nguồn tham khảo
Văn bản pháp luật Trung Quốc
– 中华人民共和国民法典 — Bộ luật Dân sự nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, thông qua ngày 28 tháng 5 năm 2020, có hiệu lực từ ngày 01 tháng 01 năm 2021. Toàn văn trên cổng thông tin Tòa án nhân dân tối cao Trung Quốc
Nguồn chính thống Trung Quốc về 獬豸
– Bài “神兽“獬豸”” trên cổng phổ biến pháp luật thanh thiếu niên của Bộ Giáo dục nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa — dẫn nguyên văn về đặc điểm của 獬豸, mũ 獬豸冠 của quan ngự sử và quan án sát đời Thanh, và tượng thần thú trước cửa tòa án ngày nay
Điển tịch và tài liệu tham khảo
– Bài “《法治故事》灋字起源” giới thiệu cách giải thích chữ 灋 trong 《说文解字》của Hứa Thận, đăng trên The Paper
– Bài “浅析商鞅改法为律的原因”, tạp chí học thuật, bản trực tuyến
Cần tư vấn pháp lý cho giao dịch với đối tác Trung Quốc?
Đội ngũ Luật sư Tiếng Trung – Công ty Luật Phong Gia tư vấn trực tiếp bằng tiếng Trung, đồng hành cùng doanh nghiệp từ đàm phán, soạn thảo hợp đồng đến giải quyết tranh chấp.
📞 0912.085.076
🌐 luatsutiengtrung.vn
Nội dung bài viết này chỉ mang tính chất tham khảo và không thay thế cho các ý kiến chuyên môn. Do một số tư liệu chưa được đối chiếu trực tiếp từ nguồn nguyên tác, thông tin có thể tồn tại những sai sót ngoài ý muốn. Kính mong Quý độc giả tự kiểm chứng và hết sức thận trọng trước khi áp dụng vào thực tế. Tác giả không chịu trách nhiệm về bất kỳ hệ quả nào phát sinh từ việc sử dụng các thông tin trên.
