Tiền phạt vi phạm và tiền đặt cọc là hai công cụ khác nhau: đặt cọc bảo đảm giao kết hoặc thực hiện hợp đồng (Điều 328 Bộ luật Dân sự 2015), còn phạt vi phạm là khoản tiền bên vi phạm phải nộp theo thỏa thuận (Điều 418). Trong hợp đồng thương mại tại Việt Nam, mức phạt không quá 8% giá trị phần nghĩa vụ bị vi phạm (Điều 301 Luật Thương mại 2005); Bộ luật Dân sự Trung Quốc quy định tại Điều 585 đến 588. Bài viết so sánh bản chất, mức trần, quy định về đấu giá và rủi ro khi soạn điều khoản.
1. Bản chất pháp lý của tiền phạt vi phạm và tiền đặt cọc
Đặt cọc bảo đảm giao kết hoặc thực hiện hợp đồng (Điều 328 Bộ luật Dân sự 2015); phạt vi phạm là khoản tiền theo thỏa thuận (Điều 418).
Tiền phạt vi phạm và tiền đặt cọc là hai điều khoản mà doanh nghiệp Việt Nam và Trung Quốc gần như luôn phải đàm phán khi soạn hợp đồng thương mại. Hai công cụ này thoạt nhìn tương tự nhau về mục đích bảo đảm thực hiện nghĩa vụ, nhưng bản chất pháp lý, điều kiện áp dụng và hậu quả khi vi phạm lại khác nhau đáng kể, và mỗi nước xử lý chúng theo cách riêng. Hiểu đúng từ đầu giúp doanh nghiệp tránh những rủi ro pháp lý đáng kể, nhất là trong giao dịch xuyên biên giới hoặc liên quan đến đấu giá tài sản.

1.1. Tiền đặt cọc là gì và được xử lý thế nào khi một bên từ chối?
Tiền đặt cọc là một biện pháp bảo đảm thực hiện nghĩa vụ. Khoản 1 Điều 328 Bộ luật Dân sự 2015 định nghĩa và khoản 2 quy định hậu quả khi vi phạm:
“1. Đặt cọc là việc một bên (sau đây gọi là bên đặt cọc) giao cho bên kia (sau đây gọi là bên nhận đặt cọc) một khoản tiền hoặc kim khí quý, đá quý hoặc vật có giá trị khác (sau đây gọi chung là tài sản đặt cọc) trong một thời hạn để bảo đảm giao kết hoặc thực hiện hợp đồng.
2. Trường hợp hợp đồng được giao kết, thực hiện thì tài sản đặt cọc được trả lại cho bên đặt cọc hoặc được trừ để thực hiện nghĩa vụ trả tiền; nếu bên đặt cọc từ chối việc giao kết, thực hiện hợp đồng thì tài sản đặt cọc thuộc về bên nhận đặt cọc; nếu bên nhận đặt cọc từ chối việc giao kết, thực hiện hợp đồng thì phải trả cho bên đặt cọc tài sản đặt cọc và một khoản tiền tương đương giá trị tài sản đặt cọc, trừ trường hợp có thỏa thuận khác.”
Đặt cọc vì vậy tạo ra ràng buộc hai chiều: bên đặt cọc từ chối thì mất cọc, bên nhận cọc từ chối thì phải trả lại cọc kèm một khoản tương đương.
Điều 328 Bộ luật Dân sự 2015 không ấn định tỷ lệ tối đa của tài sản đặt cọc so với giá trị hợp đồng. Pháp luật Trung Quốc thì có mức trần. Điều 586 Bộ luật Dân sự Trung Quốc năm 2020 (có hiệu lực từ ngày 01/01/2021) quy định, theo bản dịch tiếng Anh chính thức:
“The amount of the earnest money shall be agreed by the parties, except that it shall not exceed 20% of the value of the object of the principal contract, and any excessive part does not have the effect as earnest money.”
Nghĩa là tiền đặt cọc không được vượt quá 20% giá trị đối tượng của hợp đồng chính, phần vượt không có hiệu lực của đặt cọc. Với hợp đồng điều chỉnh bởi luật Trung Quốc, khoản cọc lớn hơn mức này không được bảo vệ như tiền đặt cọc.
1.2. Tiền phạt vi phạm là gì?
Tiền phạt vi phạm mang bản chất khác. Khoản 1 và khoản 2 Điều 418 Bộ luật Dân sự 2015 quy định:
“1. Phạt vi phạm là sự thỏa thuận giữa các bên trong hợp đồng, theo đó bên vi phạm nghĩa vụ phải nộp một khoản tiền cho bên bị vi phạm.
2. Mức phạt vi phạm do các bên thỏa thuận, trừ trường hợp luật liên quan có quy định khác.”
Khoản tiền này phát sinh từ thỏa thuận và gắn với hành vi vi phạm nghĩa vụ.
Khác với tiền đặt cọc vốn được giao trước, nghĩa vụ trả tiền phạt chỉ phát sinh khi vi phạm xảy ra.
2. So sánh quy định pháp luật Việt Nam và Trung Quốc về đặt cọc và phạt vi phạm
Việt Nam giới hạn mức phạt 8% (Điều 301 Luật Thương mại); Điều 585 Bộ luật Dân sự Trung Quốc không ấn định mức trần theo tỷ lệ phần trăm.
2.1. Điểm tương đồng trong hệ thống pháp luật dân sự hai nước
Pháp luật dân sự Việt Nam và Trung Quốc cùng ghi nhận đặt cọc và phạt vi phạm (Điều 328, Điều 418 Bộ luật Dân sự 2015; Điều 585, Điều 586 Bộ luật Dân sự Trung Quốc). Tuy nhiên, khi hợp đồng có cả hai điều khoản, cách áp dụng khác nhau. Điều 588 Bộ luật Dân sự Trung Quốc quy định:
“Where the parties agree on both liquidated damages and earnest money, when a party defaults, the other party may choose to apply either the clause on the liquidated damages or the clause on the earnest money.”
Theo luật Trung Quốc, khi một bên vi phạm, bên kia phải chọn áp dụng điều khoản phạt vi phạm hoặc điều khoản đặt cọc, không được áp dụng cả hai cùng lúc; nếu tiền cọc không đủ bù thiệt hại thì được yêu cầu bồi thường phần vượt. Điều 328 và Điều 418 Bộ luật Dân sự 2015 không có quy định buộc phải lựa chọn như vậy.
Ở cả hai nước, phạt vi phạm phát sinh từ thỏa thuận của các bên (khoản 1 Điều 418 Bộ luật Dân sự 2015; Điều 585 Bộ luật Dân sự Trung Quốc).
2.2. Mức trần phạt vi phạm ở Việt Nam và Trung Quốc khác nhau thế nào?
Khác biệt đáng chú ý nhất nằm ở mức trần phạt vi phạm. Tại Việt Nam, Điều 301 Luật Thương mại 2005 giới hạn mức phạt vi phạm trong hợp đồng thương mại không quá 8% giá trị phần nghĩa vụ hợp đồng bị vi phạm, trừ trường hợp dịch vụ giám định tại Điều 266. Phân tích chi tiết về giới hạn này được trình bày tại bài Mức phạt vi phạm hợp đồng tối đa 8%: điều doanh nghiệp Trung Quốc cần biết trước khi ký.
Điều 585 Bộ luật Dân sự Trung Quốc không ấn định mức trần theo tỷ lệ phần trăm mà quy định:
“Where the agreed liquidated damages are lower than the loss caused, the people’s court or an arbitration institution may increase the amount upon request of a party. Where the agreed liquidated damages are excessively higher than the loss caused, the people’s court or an arbitration institution may make appropriate reduction upon request of a party.”
Tòa án hoặc trọng tài vì vậy có thể tăng mức phạt khi thấp hơn thiệt hại, hoặc giảm thích đáng khi cao quá mức so với thiệt hại, theo yêu cầu của một bên.
Về xử lý tiền đặt cọc khi vi phạm hợp đồng, cả hai hệ thống đều theo nguyên tắc bên đặt cọc vi phạm thì mất cọc, bên nhận cọc vi phạm thì trả lại cọc kèm một khoản tương đương (khoản 2 Điều 328 Bộ luật Dân sự 2015; Điều 587 Bộ luật Dân sự Trung Quốc). Riêng tiền đặt trước trong đấu giá tài sản lại có những đặc thù cần lưu ý riêng.
2.3. Quy định riêng biệt về đấu giá tài sản tại Việt Nam và Trung Quốc
Tại Việt Nam, khoản 1a Điều 39 Luật Đấu giá tài sản 2016 (được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 37/2024/QH15, có hiệu lực từ ngày 01/01/2025) quy định:
“1a. Tiền đặt trước do tổ chức hành nghề đấu giá tài sản và người có tài sản đấu giá thỏa thuận, nhưng tối thiểu là năm phần trăm và tối đa là hai mươi phần trăm giá khởi điểm của tài sản đấu giá, trừ trường hợp quy định tại khoản 1b Điều này và các trường hợp sau đây:
(…)
b) Trường hợp đấu giá quyền sử dụng đất đối với trường hợp giao đất, cho thuê đất để thực hiện dự án đầu tư thì tiền đặt trước tối thiểu là mười phần trăm và tối đa là hai mươi phần trăm giá khởi điểm; (…)”
Tiền đặt trước có bản chất khác tiền đặt cọc dân sự: người tham gia đấu giá không trúng thì được hoàn lại. Nhưng khi đã trúng, khoản 5 Điều 39 (bản sửa đổi năm 2024) quy định khoản tiền này chuyển thành tiền đặt cọc:
“5. Trường hợp trúng đấu giá thì khoản tiền đặt trước và tiền lãi (nếu có) được chuyển thành tiền đặt cọc để bảo đảm thực hiện giao kết hoặc thực hiện hợp đồng mua bán tài sản đấu giá hoặc thực hiện nghĩa vụ mua tài sản đấu giá sau khi được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt. (…)”
Sự khác nhau giữa “tiền đặt trước” trong đấu giá và “tiền đặt cọc” trong hợp đồng dân sự cần được phân biệt khi giao dịch gồm cả hai giai đoạn: đấu giá trước, ký hợp đồng sau.
3. Rủi ro thường gặp và lưu ý khi áp dụng điều khoản phạt, cọc
Từ chối kết quả trúng đấu giá thì không được nhận lại tiền đặt trước (điểm đ khoản 6 Điều 39 Luật Đấu giá tài sản).

3.1. Rủi ro khi mức phạt vượt quá quy định pháp luật
Rủi ro phổ biến nhất trong thực tiễn soạn thảo hợp đồng là các bên thỏa thuận mức phạt vi phạm vượt trần 8% theo Luật Thương mại Việt Nam mà không biết đến giới hạn này. Điều 301 Luật Thương mại 2005 giới hạn mức phạt ở mức không quá 8% giá trị phần nghĩa vụ hợp đồng bị vi phạm; bồi thường thiệt hại là chế tài riêng, được áp dụng cùng phạt vi phạm khi các bên có thỏa thuận phạt vi phạm (khoản 2 Điều 307 Luật Thương mại 2005).
Ở chiều ngược lại, khi hợp đồng do pháp luật Trung Quốc điều chỉnh, mức phạt linh hoạt hơn nhưng có thể bị tòa án điều chỉnh giảm nếu vượt quá thiệt hại thực tế đáng kể. Doanh nghiệp Việt Nam ký hợp đồng với đối tác Trung Quốc cần tính đến điều này khi lựa chọn luật điều chỉnh và cơ quan giải quyết tranh chấp; các điều kiện và rủi ro của việc chọn luật Trung Quốc được phân tích tại bài Chọn luật Trung Quốc trong hợp đồng với đối tác Việt Nam: được không và rủi ro gì?.
3.2. Vấn đề bỏ cọc trong đấu giá và chế tài xử lý mạnh về kinh tế
Bỏ cọc trong đấu giá tài sản, nhất là bất động sản, gây thiệt hại thực tế cho cả tổ chức đấu giá lẫn các bên liên quan. Tại Việt Nam, điểm đ khoản 6 Điều 39 Luật Đấu giá tài sản quy định người tham gia đấu giá không được nhận lại tiền đặt trước khi “Từ chối kết quả trúng đấu giá theo quy định tại Điều 51 của Luật này”, cùng các trường hợp khác như không tham gia phiên đấu giá mà không thuộc trường hợp bất khả kháng, hay rút lại giá đã trả. Khoản 7 Điều này không cho phép tổ chức đấu giá tự quy định thêm trường hợp mất tiền đặt trước ngoài danh sách đó.
Khi đối tác Trung Quốc tham gia đấu giá tại Việt Nam hoặc ngược lại, cần làm rõ ngay từ đầu cơ chế xử lý tiền đặt trước theo luật của quốc gia nơi diễn ra đấu giá. Tại Việt Nam, ranh giới nằm ở thời điểm trúng đấu giá: trước đó là tiền đặt trước, xử lý theo Luật Đấu giá tài sản; sau đó khoản tiền chuyển thành tiền đặt cọc để bảo đảm giao kết hợp đồng mua bán. Nhầm lẫn giữa hai giai đoạn này có thể dẫn đến tranh chấp về quyền đòi trả lại cọc kèm khoản tương đương theo khoản 2 Điều 328 Bộ luật Dân sự.
3.3. Khi nào doanh nghiệp nên tham vấn luật sư chuyên trách Việt – Trung
Có những thời điểm tham vấn luật sư am hiểu cả hai hệ thống pháp luật là thực sự cần thiết: khi hợp đồng song phương có giá trị lớn mà điều khoản phạt, cọc được thỏa thuận nhưng chưa xác định rõ luật điều chỉnh; khi có tranh chấp phát sinh từ việc đối tác Trung Quốc từ chối thực hiện cam kết hoặc bỏ cọc; hoặc khi doanh nghiệp cần soạn thảo điều khoản bảo đảm có hiệu lực pháp lý ở cả hai quốc gia.
Nhầm lẫn giữa tiền đặt cọc và tiền phạt vi phạm trong hợp đồng quốc tế là rủi ro thực tế. Một điều khoản soạn theo chuẩn Việt Nam nhưng phải thực thi tại Trung Quốc, hoặc ngược lại, có thể không được công nhận như kỳ vọng nếu không có tư vấn pháp lý phù hợp từ đầu.
3.4. Tình huống giả định
(Tình huống giả định) Hai công ty Việt Nam và Trung Quốc ký hợp đồng mua bán thiết bị trị giá 10 tỷ đồng, bên mua đặt cọc 3 tỷ đồng, hợp đồng có điều khoản phạt vi phạm. Nếu hợp đồng do pháp luật Việt Nam điều chỉnh và bên bán chậm giao một lô hàng trị giá 2 tỷ đồng, mức phạt không quá 8% × 2 tỷ đồng = 160 triệu đồng (Điều 301 Luật Thương mại 2005); nếu bên bán từ chối thực hiện hợp đồng thì phải trả lại 3 tỷ đồng tiền cọc và một khoản tiền tương đương 3 tỷ đồng, trừ trường hợp có thỏa thuận khác (khoản 2 Điều 328 Bộ luật Dân sự 2015). Nếu hợp đồng do pháp luật Trung Quốc điều chỉnh, tiền đặt cọc không được vượt quá 20% × 10 tỷ đồng = 2 tỷ đồng, phần 1 tỷ đồng vượt mức không có hiệu lực của tiền đặt cọc (Điều 586 Bộ luật Dân sự Trung Quốc); khi một bên vi phạm, bên kia chọn áp dụng điều khoản phạt vi phạm hoặc điều khoản đặt cọc (Điều 588).
4. Kinh nghiệm thực thi và giải quyết tranh chấp liên quan
Các bên được thỏa thuận chọn pháp luật áp dụng cho hợp đồng có yếu tố nước ngoài (khoản 1 Điều 683 Bộ luật Dân sự 2015).
Các bên trong quan hệ hợp đồng có yếu tố nước ngoài được thỏa thuận lựa chọn pháp luật áp dụng đối với hợp đồng (khoản 1 Điều 683 Bộ luật Dân sự 2015). Vì mức trần phạt vi phạm và mức trần đặt cọc của hai nước khác nhau, điều khoản phạt và cọc cần đi kèm điều khoản ghi rõ pháp luật áp dụng.
Một nguyên tắc thực tiễn đáng giữ: với hợp đồng có yếu tố Trung Quốc, điều khoản phạt và cọc nên được soạn song ngữ Việt – Trung, ghi rõ luật áp dụng và cơ quan giải quyết tranh chấp. Sự rõ ràng ở khâu soạn thảo ban đầu là biện pháp phòng ngừa hiệu quả nhất và tốn ít chi phí hơn nhiều so với xử lý tranh chấp về sau.
Tiền đặt cọc và tiền phạt vi phạm có thể cùng tồn tại trong một hợp đồng, nhưng điều khoản phải được thiết kế đồng bộ để tránh chồng chéo hoặc mâu thuẫn nội tại, và phải tính đến luật điều chỉnh: theo luật Trung Quốc (Điều 588), bên bị vi phạm chỉ được chọn một trong hai. Cũng cần lưu ý quan hệ giữa phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại tại Việt Nam: theo khoản 3 Điều 418 Bộ luật Dân sự, nếu các bên chỉ thỏa thuận phạt vi phạm mà không thỏa thuận về việc vừa phạt vừa bồi thường, bên vi phạm chỉ phải chịu phạt vi phạm; trong khi đó, với hợp đồng thương mại, khoản 2 Điều 307 Luật Thương mại cho phép áp dụng cả hai chế tài khi đã có thỏa thuận phạt. Hiểu đúng các khác biệt này là nền tảng để bảo vệ quyền lợi doanh nghiệp trong giao thương Việt Nam – Trung Quốc.
Nếu doanh nghiệp đang chuẩn bị ký kết hợp đồng thương mại có đối tác Trung Quốc, hoặc đang đối mặt với tranh chấp liên quan đến điều khoản phạt hay xử lý tiền đặt cọc, đội ngũ Luật Sư Tiếng Trung sẵn sàng tư vấn chuyên sâu, thông tin dịch vụ xem tại Luật Sư Tiếng Trung. Liên hệ qua hotline 0912 085 076, email luatsutiengtrung.vn@gmail.com hoặc đến trực tiếp tại Số 29 Đường 55, An Khánh (Thảo Điền, Thủ Đức), Tp.HCM.
4.1. Hỗ trợ từ Luật sư Tiếng Trung
Nếu Quý doanh nghiệp cần rà soát hồ sơ hoặc trao đổi về vấn đề nêu trong bài, đội ngũ Luật sư Tiếng Trung có thể hỗ trợ và làm việc trực tiếp bằng tiếng Trung; xem thêm tại dịch vụ tư vấn hợp đồng.
5. Câu hỏi thường gặp
5.1. Pháp luật Việt Nam có giới hạn mức tiền đặt cọc không?
Không có mức trần tại Điều 328 Bộ luật Dân sự 2015. Theo Điều 586 Bộ luật Dân sự Trung Quốc, tiền đặt cọc không được vượt quá 20% giá trị đối tượng của hợp đồng chính, phần vượt không có hiệu lực của tiền đặt cọc.
5.2. Bên nhận đặt cọc từ chối thực hiện hợp đồng thì phải trả gì?
Phải trả cho bên đặt cọc tài sản đặt cọc và một khoản tiền tương đương giá trị tài sản đặt cọc, trừ trường hợp có thỏa thuận khác; nếu bên đặt cọc từ chối thì tài sản đặt cọc thuộc về bên nhận đặt cọc (khoản 2 Điều 328 Bộ luật Dân sự 2015).
5.3. Mức phạt vi phạm tối đa trong hợp đồng thương mại tại Việt Nam là bao nhiêu?
8% giá trị phần nghĩa vụ hợp đồng bị vi phạm, trừ trường hợp quy định tại Điều 266 Luật Thương mại 2005 (Điều 301 Luật Thương mại 2005).
5.4. Pháp luật Trung Quốc có mức trần phạt vi phạm theo tỷ lệ phần trăm không?
Không. Theo Điều 585 Bộ luật Dân sự Trung Quốc, Tòa án nhân dân hoặc tổ chức trọng tài có thể tăng mức phạt khi thấp hơn thiệt hại, hoặc giảm thích đáng khi cao quá mức so với thiệt hại, theo yêu cầu của một bên.
5.5. Theo luật Trung Quốc, có được áp dụng cùng lúc phạt vi phạm và đặt cọc không?
Không. Khi các bên thỏa thuận cả phạt vi phạm và đặt cọc, bên bị vi phạm chọn áp dụng điều khoản phạt vi phạm hoặc điều khoản đặt cọc; nếu tiền cọc không đủ bù thiệt hại thì được yêu cầu bồi thường phần vượt (Điều 588 Bộ luật Dân sự Trung Quốc).
5.6. Tiền đặt trước khi tham gia đấu giá tài sản tại Việt Nam là bao nhiêu?
Tối thiểu 5% và tối đa 20% giá khởi điểm của tài sản đấu giá; riêng đấu giá quyền sử dụng đất để thực hiện dự án đầu tư thì tối thiểu 10% và tối đa 20% (khoản 1a Điều 39 Luật Đấu giá tài sản, sửa đổi bởi Luật số 37/2024/QH15, có hiệu lực từ ngày 01/01/2025).
5.7. Trúng đấu giá rồi từ chối kết quả thì có mất tiền đặt trước không?
Có. Người tham gia đấu giá không được nhận lại tiền đặt trước khi từ chối kết quả trúng đấu giá theo quy định tại Điều 51 (điểm đ khoản 6 Điều 39 Luật Đấu giá tài sản).
Đồng hành cùng doanh nghiệp Việt – Trung
Đội ngũ Luật sư Tiếng Trung – Công ty Luật TNHH Phong Gia tư vấn trực tiếp bằng tiếng Trung, đồng hành cùng doanh nghiệp từ đàm phán, soạn thảo hợp đồng đến giải quyết tranh chấp.
📞 0912 085 076
🌐 luatsutiengtrung.vn
*Lưu ý: Nội dung bài viết chỉ mang tính tham khảo và không được xem là ý kiến tư vấn pháp lý cho bất kỳ vụ việc cụ thể nào. Để biết thêm chi tiết, hãy liên hệ Luật sư!




