Hòa giải thương mại tại Việt Nam đang trở thành lối ra thực sự khi kiện tụng không phải lựa chọn tốt nhất, nhất là với những tranh chấp mà doanh nghiệp cần giữ kín thông tin nội bộ, duy trì quan hệ đối tác và kiểm soát chi phí pháp lý. Thay vì đối đầu tại Tòa án với một quy trình kéo dài và kết quả khó lường, ngày càng nhiều doanh nghiệp tìm đến hòa giải như một công cụ xử lý tranh chấp thương mại linh hoạt, có cơ sở pháp lý rõ ràng và có kết quả được Tòa án công nhận hiệu lực thi hành.
1. Bản chất pháp lý của hòa giải thương mại tại Việt Nam
1.1. Khái niệm và các nguyên tắc cơ bản
Hòa giải thương mại là phương thức giải quyết tranh chấp do các bên thỏa thuận, với sự hỗ trợ của hòa giải viên thương mại, người đứng ở vị trí trung gian giúp các bên đi đến tiếng nói chung. Khung pháp lý điều chỉnh hoạt động này tại Việt Nam là Nghị định số 22/2017/NĐ-CP về hòa giải thương mại (được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định số 112/2025/NĐ-CP), văn bản thiết lập một cơ chế giải quyết tranh chấp ngoài tố tụng có trật tự và bảo đảm giá trị pháp lý.
Điều 4 Nghị định số 22/2017/NĐ-CP quy định các nguyên tắc cốt lõi của hòa giải thương mại:
“1. Các bên tranh chấp tham gia hòa giải hoàn toàn tự nguyện và bình đẳng về quyền và nghĩa vụ.
2. Các thông tin liên quan đến vụ việc hòa giải phải được giữ bí mật, trừ trường hợp các bên có thỏa thuận bằng văn bản hoặc pháp luật có quy định khác.
3. Nội dung thỏa thuận hòa giải không vi phạm điều cấm của pháp luật, không trái đạo đức xã hội, không nhằm trốn tránh nghĩa vụ, không xâm phạm quyền của bên thứ ba.”
Hòa giải viên không có thẩm quyền phán xét hay áp đặt kết quả, và chính điều này phân biệt rõ hòa giải với xét xử tại Tòa án hoặc trọng tài thương mại.
1.2. Các hình thức hòa giải thương mại phổ biến hiện nay
Tại Việt Nam hiện nay, hòa giải thương mại được thực hiện theo hai hình thức chính: hòa giải quy chế thông qua một tổ chức hòa giải thương mại được thành lập hợp pháp, và hòa giải vụ việc do các bên tự thỏa thuận chọn hòa giải viên thương mại độc lập. Cả hai hình thức đều được pháp luật thừa nhận, và kết quả hòa giải thành của mỗi hình thức đều được bảo hộ nếu đáp ứng đúng điều kiện luật định.
Cần lưu ý rằng hòa giải thương mại có phạm vi áp dụng riêng, gắn với hoạt động thương mại. Điều 2 Nghị định số 22/2017/NĐ-CP quy định phạm vi giải quyết tranh chấp bằng hòa giải thương mại như sau:
“1. Tranh chấp giữa các bên phát sinh từ hoạt động thương mại.
2. Tranh chấp giữa các bên trong đó ít nhất một bên có hoạt động thương mại.
3. Tranh chấp khác giữa các bên mà pháp luật quy định được giải quyết bằng hòa giải thương mại.”
Trong phạm vi đó, từ vi phạm hợp đồng mua bán hàng hóa, tranh chấp dịch vụ đến những xung đột trong quan hệ hợp tác đầu tư đều có thể được xử lý theo phương thức này, miễn là các bên đều đồng thuận.
2. Tại sao hòa giải là “lối ra” tối ưu thay vì kiện tụng?
Khi đánh giá hòa giải thương mại tại Việt Nam như một giải pháp thay thế tố tụng, doanh nghiệp thường đặt lên hàng đầu ba yếu tố: bảo mật thông tin, chi phí thực tế và khả năng duy trì quan hệ kinh doanh sau khi tranh chấp được giải quyết.
2.1. Bảo mật tuyệt đối thông tin và uy tín doanh nghiệp
Đây là ưu điểm của hòa giải thương mại được đánh giá cao nhất trong môi trường kinh doanh hiện đại. Thông tin về tranh chấp, số liệu tài chính, chiến lược kinh doanh hay điểm yếu nội bộ của doanh nghiệp không bị đưa ra xem xét công khai như tại Tòa án, bởi nguyên tắc giữ bí mật tại khoản 2 Điều 4 Nghị định số 22/2017/NĐ-CP ràng buộc quá trình hòa giải, và hòa giải viên thương mại còn mang nghĩa vụ riêng về bảo vệ bí mật thông tin vụ tranh chấp theo điểm c khoản 2 Điều 9 Nghị định này. Riêng việc phiên hòa giải có được tiến hành công khai hay không thì thuộc quyền lựa chọn của các bên, bởi điểm c khoản 1 Điều 13 Nghị định số 22/2017/NĐ-CP ghi nhận quyền của các bên tranh chấp được “Yêu cầu việc hòa giải được tiến hành công khai hoặc không công khai”.
Điều này có ý nghĩa thực tế rất lớn. Một doanh nghiệp bị đưa ra xét xử công khai tại Tòa án phải đối mặt cùng lúc với rủi ro pháp lý, áp lực truyền thông và tổn hại uy tín thương hiệu. Hòa giải cho phép các bên giải quyết mâu thuẫn trong một không gian kín, không để lại dấu vết công khai ảnh hưởng đến vị thế trên thị trường.
2.2. Tiết kiệm thời gian và chi phí vận hành
Một vụ kiện thương mại tại Tòa án Việt Nam có thể kéo dài nhiều năm qua xét xử sơ thẩm, phúc thẩm, có khi còn bị xem xét lại theo thủ tục giám đốc thẩm. Án phí, phí luật sư, chi phí thu thập chứng cứ cùng nhân lực nội bộ dành cho vụ kiện cộng lại thường là một khoản rất đáng kể. Trong khi đó, quy trình hòa giải thương mại được thiết kế linh hoạt hơn về thời gian, địa điểm và tiến độ.
Không có con số chung cho mọi vụ việc, nhưng về nguyên tắc hòa giải thường rút ngắn đáng kể thời gian so với một vụ tố tụng kéo dài qua nhiều giai đoạn. Đây là lợi thế vận hành thực tế mà nhiều doanh nghiệp đã ghi nhận khi chọn phương thức này thay vì khởi kiện.
2.3. Duy trì mối quan hệ hợp tác sau tranh chấp
Tranh chấp thương mại không nhất thiết phải chấm dứt một mối quan hệ kinh doanh. Khi chọn hòa giải, các bên cùng tham gia tìm kiếm giải pháp chung thay vì đối đầu như trong tố tụng, và chính tinh thần ấy mở đường cho một phương án đôi bên cùng có lợi, thậm chí cho việc điều chỉnh lại điều khoản hợp tác trong tương lai.
Điều này đặc biệt có giá trị trong tranh chấp giữa các đối tác lâu năm, giữa nhà cung cấp và khách hàng chiến lược, hoặc giữa các bên trong một liên doanh. Tố tụng thường làm đổ vỡ quan hệ, còn hòa giải thường giữ lại được nền tảng để tiếp tục hợp tác.
3. Giá trị pháp lý của kết quả hòa giải thành
Một điểm mà không ít doanh nghiệp còn băn khoăn khi cân nhắc hòa giải thương mại tại Việt Nam là kết quả đạt được có đủ hiệu lực pháp lý để bảo đảm thi hành hay không. Kết quả hòa giải thành có giá trị ràng buộc và có thể được Tòa án công nhận để thi hành, nhưng doanh nghiệp cần hiểu rõ cơ chế để vận dụng đúng.
3.1. Tính tự nguyện thi hành của các bên
Khi hòa giải thành, các bên lập văn bản ghi nhận kết quả đã đạt được. Khoản 1 Điều 15 Nghị định số 22/2017/NĐ-CP quy định:
“1. Khi đạt được kết quả hòa giải thành các bên lập văn bản về kết quả hòa giải thành. Văn bản về kết quả hòa giải thành có hiệu lực thi hành đối với các bên theo quy định của pháp luật dân sự.”
Về bản chất, đây là một thỏa thuận dân sự được lập trên nền tảng tự nguyện và thiện chí. Trong phần lớn các trường hợp thực tế, các bên tự nguyện thực hiện thỏa thuận vì chính họ là người đã đi đến sự đồng thuận đó, khác với phán quyết của Tòa án được áp đặt từ bên ngoài.
Tính tự nguyện ấy cũng là nền tảng tâm lý tạo ra tỷ lệ tuân thủ cao hơn so với những phán quyết phải cưỡng chế thi hành. Đây là lý do nhiều hệ thống pháp luật quốc tế và Việt Nam đều đánh giá cao hiệu quả thực thi của hòa giải thành.
3.2. Thủ tục công nhận kết quả hòa giải thành tại Tòa án
Trong trường hợp một bên không tự nguyện thi hành, bên kia có quyền yêu cầu Tòa án có thẩm quyền công nhận kết quả hòa giải thành theo thủ tục công nhận kết quả hòa giải thành ngoài Tòa án tại Chương XXXIII Bộ luật Tố tụng dân sự 2015. Yêu cầu này bị giới hạn về thời gian, vì khoản 1 Điều 418 Bộ luật Tố tụng dân sự quy định “Người yêu cầu công nhận kết quả hòa giải thành ngoài Tòa án phải gửi đơn đến Tòa án trong thời hạn 06 tháng, kể từ ngày các bên đạt được thỏa thuận hòa giải thành.” Về hiệu lực của quyết định công nhận, khoản 8 và khoản 9 Điều 419 Bộ luật Tố tụng dân sự quy định:
“8. Quyết định công nhận hoặc không công nhận kết quả hòa giải thành ngoài Tòa án có hiệu lực thi hành ngay, không bị kháng cáo, kháng nghị theo thủ tục phúc thẩm.
9. Quyết định công nhận kết quả hòa giải thành ngoài Tòa án được thi hành theo pháp luật về thi hành án dân sự.”
Điều 417 Bộ luật Tố tụng dân sự quy định các điều kiện để Tòa án công nhận kết quả hòa giải thành ngoài Tòa án:
“1. Các bên tham gia thỏa thuận hòa giải có đầy đủ năng lực hành vi dân sự.
2. Các bên tham gia thỏa thuận hòa giải là người có quyền, nghĩa vụ đối với nội dung thỏa thuận hòa giải. Trường hợp nội dung thỏa thuận hòa giải thành liên quan đến quyền, nghĩa vụ của người thứ ba thì phải được người thứ ba đồng ý.
3. Một hoặc cả hai bên có đơn yêu cầu Tòa án công nhận.
4. Nội dung thỏa thuận hòa giải thành của các bên là hoàn toàn tự nguyện, không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội, không nhằm trốn tránh nghĩa vụ với Nhà nước hoặc người thứ ba.”
Đây là cơ chế bảo đảm quan trọng, giải quyết mối lo về tính thực thi mà nhiều doanh nghiệp đặt ra khi đánh giá phương thức hòa giải.
4. Những lưu ý quan trọng khi lựa chọn hòa giải viên thương mại
Thành công của một phiên hòa giải phụ thuộc rất lớn vào năng lực và sự phù hợp của hòa giải viên thương mại được lựa chọn, nên đây không phải quyết định nên đưa ra vội vàng.
Hòa giải viên thương mại theo pháp luật Việt Nam phải đáp ứng các tiêu chuẩn nhất định về phẩm chất, năng lực và kinh nghiệm, được ghi nhận trong danh sách của tổ chức hòa giải thương mại hoặc hoạt động độc lập. Khi lựa chọn, doanh nghiệp nên xem xét ba yếu tố. Trước hết là chuyên môn lĩnh vực: hòa giải viên am hiểu lĩnh vực kinh doanh liên quan, dù là xây dựng, thương mại quốc tế, tài chính hay công nghệ, sẽ nắm bản chất tranh chấp nhanh hơn và đề xuất hướng xử lý sát thực tế hơn. Tiếp đó là tính độc lập và không thiên vị: hòa giải viên không được có lợi ích liên quan đến bất kỳ bên nào và phải công khai nếu có xung đột lợi ích tiềm tàng. Sau cùng là kỹ năng điều phối, tức khả năng giữ cho cuộc thương lượng đi đúng hướng, kiểm soát cảm xúc của các bên và dẫn dắt đến giải pháp chung, một yêu cầu quan trọng không kém kiến thức pháp lý.
Ngoài ra, doanh nghiệp nên chú ý đến điều khoản hòa giải trong hợp đồng thương mại ngay từ khi soạn thảo. Một điều khoản hòa giải rõ ràng, nêu cụ thể tổ chức hòa giải, quy tắc áp dụng, ngôn ngữ và thời hạn, sẽ giúp việc khởi động hòa giải suôn sẻ hơn nhiều nếu tranh chấp xảy ra sau này.
5. Khi nào doanh nghiệp nên tham vấn luật sư về hòa giải thương mại tại Việt Nam?
Không phải mọi tranh chấp thương mại đều phù hợp với hòa giải, và không phải doanh nghiệp nào cũng có đủ thông tin để tự quyết định phương thức xử lý tối ưu. Có những thời điểm việc tham vấn luật sư trước khi lựa chọn là thực sự cần thiết.
Doanh nghiệp nên cân nhắc tham vấn luật sư khi tranh chấp có giá trị lớn hoặc liên quan đến nhiều bên, khi phía bên kia đã có dấu hiệu chuẩn bị khởi kiện, khi cần đánh giá hòa giải hay trọng tài thương mại là phương thức phù hợp hơn, hoặc khi cần soạn thảo, rà soát điều khoản hòa giải trong hợp đồng.
Bên cạnh vai trò đại diện trong quá trình hòa giải, luật sư giúp doanh nghiệp đánh giá thực chất vị thế pháp lý của mình, xác định những điểm có thể nhượng bộ và những điều kiện không thể bỏ qua trong thỏa thuận cuối cùng. Nhờ vậy, doanh nghiệp tránh được tình huống đạt được thỏa thuận hòa giải nhưng vô tình bỏ qua quyền lợi quan trọng do thiếu thông tin pháp lý.
Với các tranh chấp thương mại có yếu tố nước ngoài, đặc biệt khi đối tác đến từ Trung Quốc, Đài Loan hoặc Hồng Kông, một luật sư am hiểu cả hai hệ thống pháp lý và cả hai ngôn ngữ sẽ giúp quá trình hòa giải diễn ra hiệu quả và hạn chế rủi ro hiểu nhầm trong thỏa thuận. Nếu Quý doanh nghiệp đang cần định hướng về phương thức giải quyết tranh chấp thương mại phù hợp, đội ngũ Luật Sư Tiếng Trung sẵn sàng tư vấn cụ thể theo đặc thù vụ việc của doanh nghiệp.
Kết luận
Hòa giải thương mại tại Việt Nam không phải một giải pháp thay thế mang tính hình thức, mà là phương thức giải quyết tranh chấp kinh doanh có nền tảng pháp lý rõ ràng, với ưu điểm thực tế về bảo mật, chi phí và khả năng duy trì quan hệ hợp tác. Kết quả hòa giải thành có thể được Tòa án công nhận và cho thi hành, qua đó giải tỏa mối lo về hiệu lực pháp lý mà nhiều doanh nghiệp thường đặt ra.
Nếu Quý doanh nghiệp đang đứng trước một tranh chấp thương mại và cần đánh giá lộ trình xử lý tối ưu, đội ngũ Luật Sư Tiếng Trung sẵn sàng cùng rà soát hồ sơ và đề xuất phương án phù hợp. Liên hệ qua hotline 0912 085 076, email luatsutiengtrung.vn@gmail.com hoặc đến trực tiếp tại Số 29 Đường 55, An Khánh (Thảo Điền, Thủ Đức), Tp.HCM.
Đồng hành cùng doanh nghiệp Việt – Trung
Đội ngũ Luật sư Tiếng Trung – Công ty Luật TNHH Phong Gia tư vấn trực tiếp bằng tiếng Trung, đồng hành cùng doanh nghiệp từ đàm phán, soạn thảo hợp đồng đến giải quyết tranh chấp.
📞 0912.085.076
🌐 luatsutiengtrung.vn
*Lưu ý: Nội dung bài viết chỉ mang tính chất tham khảo và không thay thế cho tư vấn pháp lý chuyên sâu. Do tính chất đặc thù và các tình tiết riêng biệt của mỗi vụ việc, giải pháp thực tế có thể thay đổi tùy thuộc vào hồ sơ và bối cảnh pháp lý tại từng thời điểm. Để nhận phương án tối ưu cho trường hợp của mình, Quý khách vui lòng liên hệ trực tiếp Luật Sư Tiếng Trung để được hướng dẫn cụ thể.
